“As familias claudican ante unha problemática asociada as drogas”

VIGO/Estrella López/AGARESO.- Antón Bouzas leva décadas ocupado e preocupado polas problemáticas de aquelas persoas ensombrecidas pola adicción as drogas. Non é un campesino social de corte clásico. Dende os seus inicios na asistencia e intervención, coñeceu as facianas maís virulentas das drogas: VIH/Sida, hepatitis, cirrosis, entre outras. Incansable gladiador o servicio dos seres vulnerables, tivo que soportar a inoportuna visita da morte en varias ocasións. Todavía, sintese aterrado pola soledade coa que morreron algunhos dos que pasaron polo programa denominado Iman, que él mesmo coordina dende Cedro na cidade de Vigo.

P.- Traballades con persoas que sofren a adicción ás drogas, pero que, ademais, levan aparelladas outros problemas.

R.- Efectivamente. Por un lado é un programa cuxa poboación “diana” sobre traballámola son persoas que teñen asociados varios problemas de saúde como a adicción a distintas substancias ou doenzas crónicas, e fundamentalmente onde, dalgunha forma intentamos traballar máis intensamente, é dentro desa poboación, as persoas máis empobrecidas ás que non chéganlles os recursos económicos que posúen para cubrir as necesidades básicas no contorno no que viven.

P.- Poderíase dicir que os problemas, por desgraza, nunca veñen sos.

R.- Así é, sen dúbida. Por desgraza o inicio de consumo en substancias adictivas en idades moi temperás adoitan traer unha serie de problemas que se van concatenando uns a outros. Empezan no contorno familiar, no sistema educativo, con fracaso escolar; logo aparecen problemas coa xustiza e con iso, a moi tenra idade chegan os xuízos, as tensións e incluso as entradas e saídas reiteradas do cárcere ou do centro de internamento. É evidente, que, con esta perspectiva, ao tempo, tamén hai carencias de formación laboral. E chega un momento que chega a ruptura con todos os sectores que adoitan ser os que te arroupan nesas idades, incluso a propia familia.

P.- Familia que acaba claudicando perante esta situación.

R.- Si. Non nos gusta dicir que a familia abandona a estas persoas, pero si claudica diante da situación, xa que moitas veces a relación con esta persoa faise imposible e moitas persoas non poden seguir mantendo o problema na súa casa. E entón, ou ben por decisión da familia de orixe ou ben pola parella, ou incluso pola propia persoa que sofre o problema, prodúcese o abandono do fogar.

P.- Atopámonos, entón, perante persoas que deciden vivir na rúa.

R.- Persoas que son, ademais, moi vulnerables porque adoitan estar moi enfermas cunha situación económica moi precaria.

P.- Como se chega a esa situación?

R.- O abandono do fogar adoita vir asociado coa drogadicción e ao tempo con algún tipo de doenza, ben sexa tuberculose, ou un trastorno de tipo mental, fundamentalmente polo consumo asociado de varias substancias ao tempo como alcohol, cocaína, psicofármacos, heroína, e incluso hai persoas que tiñan inicialmente un problemas psicolóxico e buscan no consumo de drogas unha especie de evasión, de vivir anestesiados, e isto xera un perfil de persoa que se converte nunha sen teito.

P.-E aínda que toman os medicamentos asociados ás súas patoloxías, ao vivir desta maneira, eses tratamentos non fan practicamente efecto.

R.- Non, non fano. De feito, fomos comprobando como non é o mesmo unha persoa, por exemplo, contaxiada co VIH que vive nun contorno familiar con recursos económicos suficientes que protexen a súa saúde, que aquelas persoas que viven na rúa, porque a media de idade de supervivencia non supera os 40 anos, os 50 como moito, reducíndose así a súa esperanza de vida nuns 20 anos.

P.- É neste aspecto precisamente onde máis incide o programa de atención do Imán de Vigo?

R.- Si. O noso programa desenvólvese no contorno do Centro Municipal de Drogodependencias e denomínase De Saúde e Convivencia e co obxectivo de “a redución de danos”. O noso labor desenvólvese sobre todo na rúa e en especial no núcleo histórico de Vigo. Queremos traballar con estas persoas no contorno onde desenvolven a súa vida. Son persoas que viven sen teito, que durmen en calquera sitio, que están mal alimentadas e nós ofrecémoslles un encontro diario, primeiro entre eles mesmos, o que permítelles coñecérense e apoiarse, e segundo, connosco para que nos transmitan cales son as súas necesidades máis básicas que, unha vez solventadas, permitiríanlles vivir cunha maior calidade.

P.- Hai un certo perigo nesta poboación: seu endogamia que impida a súa recuperación e reinserción.

R.- Efectivamente. Nós traballamos co perfil de persoas máis deteriorados. Temos que ser sinceros e sabemos que hai persoas que teñen problemas crónicos e que polas circunstancias que rodean a súa vida vailles ser imposible resolver todos os seus problemas, que moitas veces son varios e engloban graves riscos. Pero aínda que non logremos a súa recuperación total, si buscamos aplicarlles programas compasivos e paliativos que permitan unha mellora de situación.

P.- Por exemplo...

R.- Por exemplo, o intercambio de material de inxección. A xente tráenos as xiringas coas que consumiron a droga e así logramos evitar o contaxio de hepatites ou VIH por vía intravenosa. Ou cando acoden aos espazos de encontro se intercambian mensaxes relacionados coa saúde. Ou tan só o tomar un café, unhas galletas ou un bocata axuda a aqueles que, moitas noites, deítanse co estómago baleiro e tras haber ingerido moito alcohol. Ese alimento posiblemente poida axudar a salvar vidas.

P.- Como cambiaron as cousas en tres décadas?

R.- Pois cambiou moito. Non é comparábel a situación dos anos 80 coa actual. Desde que se puxeron en marcha prográmaos con metadona, os cadros máis agudos de persoas que consumían drogas suavizouse. A metadona, aínda que non cura ao100%, si calmou moito os comportamentos das persoas con síndrome de abstinencia. Había persoas que incluso chegaban a morrer ou a ter condutas desesperadas que eran especialmente graves no medio familiar. Moita xente, para que os seus familiares non fixesen unha tolemia ou cometesen un delito, intentaban darlles axuda ofrecéndolles o seu diñeiro, os seus obxectos ou bens. Había xente que desexaba incluso que o seu propio fillo morrésese porque esa situación era desesperante.

P.- E ao tempo evolucionaron as terapias. Tamén os diagnósticos?

R.- Xa non só no feito de tomar un substitutivo da heroína como é a metadona, senón o uso doutros psicofármacos que axudan a baixar a ansiedade e a angustia. Ademais, han aparecido medicinas que axudan a mellorar o auto-control e reducir os niveis de agresividade, violencia ou perda de control. A todo iso hai que unir a mellora dos programas psicoterapéuticos e de reinserción. Isto se ve moi ben, por exemplo, no caso do VIH, onde o 75% das persoas contaxiadas procedían do consumo de drogas, unha cifra que foi baixando xa que hai programas de redución do dano. Aqueles tempos onde había moitas queixas nos barrios e nas familias por roubos por mor da adicción ás drogas ha mermado enormemente.

P.- Pero non todo é positivo...

R.- Non. Temos que lamentar que o nivel de consumo de substancias adictivas segue sendo moi preocupante. Neste sentido, hai unha parte da sociedade que está enferma. Algúns superarán estas adiccións con tratamento e axudas e outros non farano. Hai condutas de risco que impiden esa recuperación. Iso ocorre, por exemplo, nos casos de consumo moi elevado de cocaína que provoca psicoses permanente.

P.- A loita pola reinserción e pola mellora na calidade de vida destas persoas está máis humanizada hoxe en día?

R.- Eu creo que en conxunto, nunha análise xeral, diría que si. Pero nós seguimos dicindo que hai unha parte de persoas que non puideron superar estes problemas de saúde e que seguen sendo “sen teito” e “crónicas”. E todo iso xera un perfil de persoa que moitas veces “recibe paus” da sociedade que témelles. Algúns deles son desprezados, violentados, en moitas ocasións por mozos que van de festa e créense que danar a estas persoas é divertido.

P.- E prográmalos de reinserción e axuda son suficientes?

R.- Aínda non. Ademais, a eles adoitan acceder a eles persoas que foron capaces de superar os seus procesos de adicción. Desta forma, aqueles que seguen enganchádevos carecen da oportunidade de ter un teito onde durmir, limparche e comer. Iso ocorre, por exemplo, na cidade de Vigo, onde levamos anos tratando de poñer en marcha un albergue para as persoas que viven na rúa. De verdade que é moi gratificante ver como, ao darlle un teito e permitirlles ter acceso ao lavabo persoal e ao descanso, estas persoas dan un troco enorme, pasando de vivir nun estado de alto risco todos os días a ter unha calidade de vida que permite ter esperanza de cara ao seu futuro.